دانش نامه امام حسین علیه السلام 16 جلدی

  • دانشنامه امام حسین علیه السلام در شانزده مجلد به بررسی زندگی و شخصیت این امام همام می پردازد و نگاهی به سخنان آن حضرت دارد...

جزییات بیشتر

محصول جدید

10 قلم

2,880,000 ریال

-10%

3,200,000 ریال

مشخصات

سال نشر 1393
نوبت چاپ هفتم
تعداد جلد 16
نویسنده محمد محمدی ری شهری
همکار سید محمود طباطبایی نژاد و سید روح الله سید طبایی
مترجم عبدالهادی مسعودی
شمارگان 1000
چاپ انتشارات دارالحدیث
شابک 978-964-493-461-2

اطلاعات بیشتر

پيش‏گفتار

بررسى جامع و همه ‏جانبه زندگى پيشوايان دينى (پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام)، از آن رو كه به فهم درست گفتار، رفتار و موضع گيرى آنان در شرايط گوناگون مى‏ انجامد، ضرورى است؛ زيرا نگاه تجزيه ‏اى و تك‏ بعدى، از آفتِ بدفهمى مصون نيست. در نگاه جامع مى‏ توان رشته پيوند حلقه‏ هاى به ظاهر گسسته را پيدا كرد، چنان كه با همين نگاه مى‏توان تعارض ظاهرى برخى سخنان و رفتارها را برطرف ساخت.

اين جامع ‏نگرى، تنها با پژوهش‏هاى علمى و روشمند در باره هر يك از اين پيشوايان، تحقّق مى‏يابد كه لازمه آن، حضور محقّقان با تخصّص‏هاى گوناگون در مراحل مختلف پژوهش است. به انجام رساندن چنين پژوهش‏هايى، ساليان درازى است كه دغدغه اين جانب و همكارانم در پژوهشكده علوم و معارف حديث است.

دانش‏نامه امير المؤمنين عليه السلام كه در سال ۱۳۷۹ منتشر شد، نخستين اثر از اين مجموعه بود كه پس از مدّت‏ها تلاش علمى، به ثمر نشست و در جامعه علمى داخل و خارج كشور، بازتاب‏هاى بسيار مثبت داشت. رسيدن متن عربى كتاب و ترجمه فارسى آن به چاپ‏هاى مكرّر و اقدام گروهى از مترجمان صاحب‏نام به ترجمه آن به زبان‏هاى اردو، تركى، انگليسى و ... در زمانى اندك، نشان از توجّه مخاطبان به اين اثر دارد.[۱]

و اينك شاهد به بار نشستن دومين تلاش در اين زمينه هستيم: دانش‏نامه امام حسين عليه السلام.

امام حسين عليه السلام در ميان شيعيان، مسلمانان و حتّى ديگر جوامع، بيشتر با حادثه عاشورا كه درخشان‏ترين بخش زندگى ايشان است، شناخته شده است و اگر اين بخش از زندگى ايشان با ديگر دوره‏هاى آن همراه گردد، شناخت كامل‏ترى به دست مى‏دهد. از اين رو، تلاش شد تا در اين دانش‏نامه، تمام مقاطع زندگى امام حسين عليه السلام بازگو شود، هر چند حساسيت و بزرگى حادثه عاشورا ايجاب مى‏كرد كه نسبت به آن مقطع، بررسى علمى درخور انجام گيرد.

مى‏توان تاريخ زندگى نورانى و افتخارآميز حضرت ابا عبد اللّه الحسين عليه السلام را به پنج دوره تقسيم كرد:

دوره اوّل، مقارن با حيات پيامبر صلى الله عليه و آله (۴ ۱۱ ق)؛

دوره دوم، از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله تا پايان خلافت عثمان (۱۱ ۳۵ ق)؛

دوره سوم، مقارن با خلافت امام على عليه السلام (۳۵ ۴۰ ق)؛

دوره چهارم، از شهادت امام على عليه السلام تا هنگام مرگ معاويه و به قدرت رسيدن يزيد (۴۰ ۶۰ ق)؛

و دوره پنجم، دوران قيام بر ضدّ حكومت يزيد (۶۰ ۶۱ ق).

بررسى ادوار پنجگانه زندگى امام حسين عليه السلام، از حضور فعّال و تأثيرگذار ايشان در حوادث و رخدادهاى جامعه اسلامى خبر مى‏دهد، چنان كه بررسى سيره و سخنان بر جاى مانده از ايشان كه از حجم نسبتا بالايى برخوردارند و ميراث علمى ايشان تلقّى مى‏گردند نيز توجّه به پرورش اخلاقى و معنوى انسان‏ها را به نمايش مى‏گذارد.

هر يك از دوران‏هاى تاريخ زندگى امام حسين عليه السلام، ويژگى‏هاى قابل تأمّل و آموزنده‏اى دارد:

يكى از مهم‏ترين ويژگى‏هاى دوره نخست، پرورش يافتن در دامان پيامبر صلى الله عليه و آله و برخوردارى از تأثيرهاى عاطفى و معنوى پيامبر خداست.

در دوره دوم، انزواى سياسى امام عليه السلام و روابطشان با خُلفا و نقش ايشان در حوادث مهمّ دوران جوانى‏شان (مانند: فتوحات افريقيّه و طبرستان و پيشگيرى از قتل عثمان)، ويژگى‏هايى هستند كه بايد مورد بررسى قرار گيرند.

ويژگى دوره سوم، حضور ايشان در جنگ‏هاى جمل، صفّين و نهروان و نيز حضور فعّال در كنار پدر است.

ويژگى دوره چهارم، همراهى امام حسين عليه السلام با تصميم‏گيرى‏هاى امام حسن عليه السلام در برخورد با معاويه و احترام گذاشتن كامل ايشان به برادر است. به علاوه، اعتراض‏ها و موضع‏گيرى‏هايى در برابر حكومت معاويه از ايشان به چشم مى‏خورد كه زمينه‏ساز حادثه عاشورا شمرده مى‏شوند.

و سرانجام به دوره پنجم زندگى امام عليه السلام مى‏رسيم كه هر چند از نظر زمانى، نسبت به ديگر دوره‏ها، كوتاه‏تر است؛ امّا مهم‏ترين، حسّاس‏ترين و افتخارآميزترين فصل تاريخ زندگانى امام حسين عليه السلام است.

نهضت حسينى، اواخر ماه رجب سال ۶۰ هجرى، با حركت امام حسين عليه السلام از مدينه به طرف مكّه، آغاز شد و با بازگشت اهل بيت ايشان به مدينه، پايان گرفت.

اين دوره كوتاه كه كمتر از يك سال به طول انجاميد[۲]، از نظر كمّيت، بسيار كوتاه و زودگذر بود؛ امّا از نظر كيفيت و آثارى كه بر آن مترتّب شد، بسيار مهم و جاويد و فراموش ناشدنى است. آنچه در اين دوره كوتاه اتّفاق افتاد، نه تنها در تاريخ اسلام، بلكه در تاريخِ بشر، بى‏نظير است.

وظيفه الهى هر امام در دوران امامت‏

ما بر اين باوريم كه هر اقدامى كه امامان اهل بيت عليهم السلام در دوران امامت خود انجام داده‏اند، وظيفه الهى آنها بوده است، چنان كه محدّث بزرگوار، شيخ كلينى، در الكافى، در حديثى با سند بسيار معتبر، از ضَريس كُناسى نقل كرده كه حُمران بن اعيَن شيبانى به امام باقر عليه السلام گفت:

در باره حركت على بن ابى طالب و حسن و حسين عليهم السلام و قيام و اقدامشان براى دين خداوند والا مرتبه، در حالى كه سرانجامش كشته شدنشان به دست طاغوتيان و پيروزى طاغوت بر آنان بود، تا جايى كه كُشته و مغلوب گرديدند، چه مى‏فرمايى؟

امام باقر عليه السلام، در پاسخ حُمران فرمود:

إنَّ اللّهَ تَبارَكَ و تَعالى قَد كانَ قَدَّرَ ذلِكَ عَلَيهِم و قَضاهُ و أمضاهُ و حَتَمَهُ عَلى سَبيلِ الاختِيارِ، ثُمَّ أجراهُ. فَبِتَقَدُّمِ عِلمٍ إلَيهِم مِن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله قامَ عَلِىٌّ وَ الحَسَنُ وَ الحُسَينُ عليهم السلام ....[۳]

خداوند تبارك وتعالى، اين وقايع را براى آنان و به اختيارشان، مقدّر كرد و حكم نمود و امضا كرد و قطعى نمود و به اجرا در آورد، و على و حسن و حسين عليهم السلام، با آگاهى‏اى كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله پيش‏تر به آنان داده بود، حركت و قيام كردند.

بر پايه اين سخن، پيامبر صلى الله عليه و آله وظيفه هر يك از امامان اهل بيت عليهم السلام را از طرف خداوند متعال، قبلًا تعيين و به آنان ابلاغ نموده بود و هر يك از آنان، در دوران امامت خود، طبق تكليف الهى خويش عمل مى‏كردند.

بنا بر اين، هر يك از امامان، اگر در فضاى سياسى دوران امام حسين عليه السلام قرار مى‏گرفتند، همان كارى را انجام مى‏دادند كه او انجام داد؛ ولى به هر حال، موقعيت و آزمونى كه در دوران كوتاه امامت سيّد الشهدا عليه السلام براى ايشان پيش آمد، براى هيچ يك از رهبران الهى در طول تاريخ، پيش نيامد.

به نمايش گذاشتن نسخه‏اى از انسان كامل و قرآن ناطق‏

امام حسين عليه السلام، با بهره‏گيرى از اين فرصت استثنايى، نسخه كاملى از قرآن ناطق و انسان كامل را در برابر چشم جهانيان، به نمايش گذاشت و حماسه‏اى بى‏نظير، پديد آورد. تعبير استاد شهيد مرتضى مطهرى رحمه‏الله، در اين باره، چنين است:

حسين عليه السلام، سرود انسانيت است. شما در دنيا، حماسه‏اى مانند حماسه حسين بن على عليه السلام، پيدا نخواهيد كرد، چه از نظر قدرت و قوّت حماسه، و چه از نظر عُلُو و ارتفاع و انسانى بودن آن.[۴]

در اين حماسه، انواع خصلت‏هاى والاى انسانى، همچون: صبر و استقامت، ايثار و از خود گذشتگى، كرامت و عزّت نفس، آزادى‏خواهى، صداقت و حفظ آرامش روانى در سخت‏ترين شرايط زندگى (در برابر انواع پستى‏ها، جنايت‏ها، قساوت‏ها و بى‏رحمى‏ها)، به گونه‏اى جلوه يافته كه فرشتگان الهى، شگفت‏زده شده‏اند.[۵]

اين نمايش، به قدرى صريح، روشن، آشكار و عمومى بود كه حتّى دشمنان امام على عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام نيز نتوانستند آن را تحريف كنند و چهره درخشان ابا عبد اللّه الحسين عليه السلام و قيام الهى او را به گونه‏اى ديگر، جلوه دهند. به گفته عبّاس محمود عَقّاد، نويسنده مصرى:

بنى اميّه، پس از شهادت حسين عليه السلام، به مدّت شصت سال، به او و پدرش عليهما السلام بر منابر، ناسزا گفتند؛ امّا هرگز هيچ يك از آنها جرئت نكردند كوچك‏ترين گناه و بى‏تقوايى و عمل نكردن به احكام دين را كه ممكن است كسى در پنهان يا آشكار انجام دهد، به او نسبت بدهند، و هيچ ايرادى از او نگرفتند، جز قيام عليه حكومتشان![۶]

كسانى كه فصلى از تاريخ را تحريف مى‏كنند يا شخصى را بر خلاف آنچه هست، جلوه مى‏دهند، در صورتى دست به چنين كارى مى‏زنند كه زمينه اجتماعى را براى‏ اين اقدام، مساعد ببينند و راهى براى مُشتبه ساختن امر بر مردم پيدا كنند؛ ولى حماسه عاشورا، آن‏چنان صريح و روشن و غير قابل پيش‏بينى بود كه چنين مجالى به دشمنان اهل بيت عليهم السلام نداد.

اهداف حماسه حسينى‏

اين حماسه مقدّس، اهداف متعدّدى را تعقيب مى‏كرد كه سرآمد آنها، جهل‏زُدايى عمومى، پيشگيرى از محو ارزش‏هاى اسلامى، و باز گرداندن جامعه اسلامى به مسير درست اسلام ناب بود،[۷] و چه زيبا سروده است سيّد جعفر حلّى:

 

قد أصبح الدّين منه شاكيا سقما   و ما إلى أحد غير الحسين شكى‏
 
فما رأى السِّبط للدين الحنيف شفا   إلّا إذا دمه فى نصره سفكا
 
و ما سمعنا عليلًا لا علاج له‏   إلّا بنفس مداويه إذا هلكا
 
بقتله فاح للإسلام طيب هدى‏   فكلّما ذكرته المسلمون ذكا
 
و صان ستر الهدى عن كلّ خائنة   ستر الفواطم يوم الطفّ إذ هتكا
 
نفسى الفداء لفاد شرع والده‏   بنفسه و بأهليه و ما ملكا ...[۸]
 

دين، از دست يزيد، دردمند و بيمار گشت‏

و به نزد كسى جز حسين عليه السلام، شِكوه نبرد.

نواده پيامبر صلى الله عليه و آله، براى درمان دين، راهى نديد

جز اين كه خونش در راه آن، ريخته شود.

تاكنون در باره هيچ بيمارى نشنيده‏ايم كه درمانى نداشته باشد

مگر اين كه درمان كننده‏اش، جان خويش بر سرِ درمان بگذارد.

با كُشته شدنش، عطر هدايت اسلام، منتشر شد

و مسلمانان، هر گاه از آن [واقعه‏] ياد كنند، اين عطر، بيشتر انتشار مى‏يابد.

پرده هدايت، از گزند هر ديده خيانتكارى مصون گرديد

آن هنگام كه پوشش زنان خاندان فاطمه در كربلا هتك شد.

جانم فداى آن كه فداى دين پدرش گشت‏

با جان خود و خانواده‏اش و هر آنچه داشت!

بزرگ‏ترين درس عاشورا

تاريخ عاشورا، درس‏هاى اخلاقى، سياسى و اجتماعى ارزنده و متنوّعى را به امّت اسلامى، بلكه به همه آزادى‏خواهان راستين، ارائه مى‏كند؛ ليكن بزرگ‏ترين درس آن، هشدار نسبت به استحاله فرهنگى و سياسى يك جامعه ارزش‏مدار است. اين درس، خصوصا براى ملّت ايران كه با الهام گرفتن از فرهنگ عاشورا و رهبرى يكى از فرزندان راستين ابا عبد اللّه الحسين عليه السلام، امام خمينى رحمه‏الله، انقلابى را بر پايه ارزش‏هاى اسلامى پديد آوردند، فوق العاده مهم، بيدار كننده و عبرت‏آموز است.

عوامل استحاله فرهنگى و سياسى جامعه صدر اسلام‏

مسئله اساسى اين است كه: عوامل اصلى استحاله فرهنگى و سياسى مسلمانان صدر اسلام، چه بود؟ چه شد كه جامعه اسلامى، تنها به فاصله پنجاه سال پس از رحلت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، چنان به انحطاط گراييد كه فرزند پيامبر صلى الله عليه و آله و بزرگ‏ترين شخصيت علمى، اخلاقى و سياسى آن دوران، به دست مردمى كه خود را مسلمان و پيرو پيامبر صلى الله عليه و آله مى‏دانستند، اهل نماز و روزه بودند و بى واسطه يا با يك واسطه، فضايل حسين بن على عليه السلام را از زبان پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شنيده بودند، به همراه شمارى از فرزندان و نزديكان و يارانش، به فجيع‏ترين شكل ممكن، به شهادت رسيد و خاندان او كه اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله شمرده مى‏شدند، به اسارت رفتند؟!

نقش خواص در استحاله فرهنگى و سياسى‏

نقش خواص يا نخبگان، در دگرگونى‏هاى جامعه، نقشى بنيادين است. در طول تاريخ تا به امروز، نخبگان، مؤثّرترين نقش را در تحوّلات فرهنگى، سياسى و اجتماعى داشته‏اند و همچنان نيز دارند؛ امّا اسلام، به مسلمانان اجازه نمى‏دهد كه چشم و گوشْ بسته، از نخبگان جامعه پيروى كنند. از اين رو، هر چند خواص در دگرگونى‏هاى فرهنگى و سياسى جامعه صدر اسلام، نقش اساسى را داشتند، ليكن توده مردم نيز كه چشم‏بسته از آنها پيروى مى‏كردند، بى‏تقصير نبودند و بدين سان، دنياطلبى و خيانت خواص و پيروى كوركورانه عوام از آنان،[۹]در طول نيم قرن پس از رحلت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، زمينه ساز حادثه كربلا گرديد و از اين رو، عوام در كنار خواص، در «زيارت عاشورا»، مورد نفرين قرار مى‏گيرند:

يا أبا عَبدِ اللّهِ! لَقَد عَظُمَتِ المُصيبَةُ بِكَ عَلَينا وَ عَلى جَميعِ أهلِ السَّماواتِ، فَلَعَنَ اللّهُ امَّةً أسَّسَت أساسَ الظُّلمِ وَ الجَورِ عَلَيكُم أهلَ البَيتِ، وَ لَعَنَ اللّهُ امَّةً دَفَعَتكُم عَن مَقامِكُم وَ أزالَتكُم عَن مَراتِبِكُمُ الَّتى رَتَّبَكُمُ اللّهُ فيها، وَ لَعَنَ اللّهُ امَّةً قَتَلَتكُم، وَ لَعَنَ اللّهُ المُمَهِّدينَ لَهُم بِالتَّمكينِ مِن قِتالِكُم![۱۰]

اى ابا عبد اللّه! مصيبت تو، بر ما و بر تمامى آسمانيان، بسيار گران است. لعنت خدا بر امّتى كه بنياد ستم و بيداد بر شما اهل بيت را بنا گذاشت! و لعنت خدا بر گروهى كه شما را از مقامتان، محروم ساختند و از جايگاهى كه خدا برايتان مقرّر كرده بود، دور كردند! و لعنت خدا بر آنانى كه زمينه‏ساز و ياريگرِ جنگ آنها با شما شدند!

مقصود از بنيان‏گذاران ستم و بيداد بر اهل بيت عليهم السلام، همان خواص و نخبگانى اند كه نقش اوّل را در دگرگونى فرهنگى و سياسى جامعه اسلامىِ نخستين، ايفا كردند.

آنان، بيش از كسانى كه در فاجعه كربلا نقش مستقيم داشته‏اند، مقصّرند و از اين رو، پيش از آنها مورد نفرين قرار گرفته‏اند.

بنا بر اين، بزرگ‏ترين پيام عاشورا به نخبگانِ جوامع اسلامى، هشدار نسبت به خطر دنياطلبى و به ملّت‏هاى مسلمان، هشيارى در برابر انحراف خواص و نخبگان است و ملّت سرفراز ايران، بويژه نخبگان ملّت، كه با پيروى از مكتب عاشورا، نظام اسلامى مبتنى بر آرمان‏هاى اهل بيت عليهم السلام را در اين كشور پديد آوردند و به خواست خداوند منّان، زمينه‏ساز انقلاب جهانى اسلام به رهبرى امام مهدى عليه السلام خواهند بود، بيش از هر ملّت ديگرى بايد به اين پيام مهم و اين درس سرنوشت ساز، گوش فرا دهند.

ظرفيت فرهنگى تاريخ عاشورا

تأمّل در آنچه بدان اشارت رفت، نشان مى‏دهد كه تاريخ عاشورا، از ظرفيت بى‏بديلى در هدايت انسان‏ها و سازندگى جامعه آرمانىِ انسانى و مبتنى بر ارزش‏هاى اسلامى، برخوردار است و با توجّه به اين ظرفيت فرهنگى، راز اين حديث نبوى گشوده مى‏گردد كه: در حسّاس‏ترين نقطه عرش الهى، از حسين، به عنوان «چراغ هدايت» و «كشتى نجات»، ياد شده است. متن حديث، چنين است:

إنَّ الحُسَينَ بنَ عَلِيٍّ عليه السلام فِي السَّماءِ أكبَرُ مِنهُ فِي الأَرضِ؛ وإنَّهُ لَمَكتوبٌ عَن يَمينِ عَرشِ اللّهِ عز و جل: مِصباحُ هُدىً، وسَفينَةُ نَجاةٍ.[۱۱]

حسين بن على عليه السلام، در آسمان، مقامى برتر از زمين دارد؛ چرا كه در سمت راست عرش، در باره او نوشته شده است: چراغ هدايت و كشتى نجات!

بى ترديد، همه امامان اهل بيت عليهم السلام، چراغ هدايت و كشتى نجات اند؛ امّا ظرفيت فرهنگى تاريخ عاشورا، سبب شده است كه نام امام حسين عليه السلام بدين عنوان‏ به ثبت برسد.[۱۲]

آرى! بهره‏گيرى صحيح از ظرفيت فرهنگى تاريخ عاشورا، مى‏تواند نه تنها ملّت‏هاى مسلمان، بلكه جهان را از بن‏بست اجتماعى، فرهنگى و سياسى‏اى كه امروز گرفتار آن است، نجات دهد.

اين است راز آن همه تأكيد اهل بيت عليهم السلام بر زنده نگه داشتن عاشورا،[۱۳] رفتن به كربلا و زيارت سيّد الشهدا.[۱۴]

ضرورت بازنگرى تاريخ عاشورا

ظرفيت گسترده فرهنگى واقعه عاشورا و جايگاه ويژه آن در جهان اسلام، بويژه نزد پيروان اهل بيت عليهم السلام، ايجاب مى‏كرده است كه موضوع نهضت حسينى، به عنوان‏

يكى از اصلى‏ترين مسائل مطرح در مكتب تشيّع، در حوزه‏هاى علميه، توسط توانمندترين دانشمندان و كارشناسان، مورد تحقيق و تدقيق قرار گيرد و نخبگان آشنا با قرآن و حديث و تاريخ اهل بيت عليهم السلام، ضمن جمع‏آورى، جمع‏بندى و ارزيابى گزارش‏هاى تاريخى، ابعاد متنوّع و آموزنده اين حماسه سرشار از هدايت، عزّت و سعادت را تبيين و تفسير نمايند.

امّا با كمال تأسّف، بايد گفت كه عدم توجّه لازم از جانب حوزه‏هاى علميه و شخصيت‏هاى بزرگ علمى شيعه به اين مسئله بسيار مهم، از يك سو، و گِرِه خوردن مراسم عزادارى سيّد الشهدا عليه السلام با معيشت شُمارى از مردم، از سوى ديگر، سبب شده است كه در بسيارى از مجالس عزادارى امام حسين عليه السلام، تحريك عواطف مردم، جايگزين تبيين اهداف بلند نهضت حسينى گردد و بدين سان، نه تنها بازار گزارش‏هاى ضعيف و بى‏ريشه‏اى كه جنبه عاطفى آنها قوى است هر چند خلاف شأن و منزلت اهل بيت عليهم السلام باشند، رونق يابد، بلكه به تعبير استاد شهيد مطهّرى، با اين استدلال ماكياولى كه «هدف، وسيله را توجيه مى‏كند»، راه براى جعل و دروغ در مرثيه سرايى، هموار شود؛[۱۵] گزارش‏هايى از اين قبيل كه:

«هاشم بن عُتبه مِرقال، با نيزه‏اى به طول هجده گَز، به يارى امام حسين عليه السلام آمد»،[۱۶] در حالى كه او از ياران امام على عليه السلام بود و حدود بيست سال پيش از آن، در جنگ صِفّين، كشته شده بود!

«عمر بن سعد، يك ميليون و ششصد هزار نفر از مردم كوفه را به كربلا آورد»،[۱۷] در صورتى كه در آن زمان، جمعيت كلّ كوفه، حدود يكصد هزار نفر بوده است!

«امام حسين عليه السلام، در روز عاشورا، سيصد هزار نفر را به دست خود، هلاك‏ گردانيد»،[۱۸] در صورتى كه اگر امام عليه السلام در هر ثانيه، يك نفر را كُشته باشد، براى كشتن سيصد هزار نفر، ۸۳ ساعت و بيست دقيقه، وقت لازم است!

«حضرت ابو الفضل عليه السلام، روز عاشورا، ۲۵ هزار نفر را كُشت»،[۱۹] كه با محاسبه‏اى كه بدان اشاره شد، كُشتن اين شمار از دشمن، نزديك به هفت ساعت، وقت مى‏خواهد!

نويسنده گزارش‏هاى ياد شده، گويا با هدف ايجاد فرصت لازم براى عمليات مورد اشاره، مدّعى مى‏شود كه روز عاشورا، ۷۲ ساعت به طول كشيده است![۲۰]

از اين دست گزارش‏ها در كتاب‏هايى كه با عنوان «منابع ضعيف» معرّفى مى‏شوند،[۲۱] فراوان است. البته بايد مطالبى را هم كه به عنوان «زبانِ حال» از سوى روضه‏خوانان و مرثيه سرايان، مطرح شده و به تدريج، به «زبانِ قال» تبديل شده و مى‏شود، به فهرست گزارش‏هاى ضعيف، افزود!

بارى! پاسخگو نبودن حوزه‏هاى علميه و كارشناسان خبره به نيازهاى جدّى جامعه در زمينه تاريخ صحيح و اهداف بلند نهضت حسينى، سبب شده است كه شمار كتاب‏هايى كه خصوصا در عصر حاضر در باره امام حسين عليه السلام تأليف شده‏اند، به صدها و بلكه هزاران جلد برسد؛ امّا كتاب‏هاى مستند و قابل اعتماد در جهت تبيين صحيح تاريخ نهضت حسينى و اهداف و آرمان‏هاى آن، بسيار اندك باشند. از اين رو، در جامعه امروز ايران كه انقلاب اسلامى آن، با الهام از نهضت عاشورا به ثمر رسيده است و سومين دهه خود را نيز پشت سر مى‏گذارد، بازنگرى و بازنگارى تخصّصى تاريخ عاشورا و پاك سازى آن از مطالب بى‏اساس و موهن، در جهت حفظ و صيانت از جان‏مايه انقلاب اسلامى، بسيار ضرورى مى‏نمايد و اين، بزرگ‏ترين‏ خدمتى است كه مراكز علمى و پژوهشى مى‏توانند به ساحت قدس ابا عبد اللّه الحسين عليه السلام و مكتب اهل بيت عليهم السلام داشته باشند.

دانش‏نامه امام حسين عليه السلام، گامى است متواضعانه در اين راه، كه پس از سال‏ها تحقيق و تلاش، با همكارى شمارى از پژوهشگران توانمند «پژوهشكده علوم و معارف حديث»، هم اكنون، آماده بهره‏بردارى است؛ امّا با همه برنامه‏ريزى‏ها و تلاش‏هايى كه براى هر چه كامل‏تر شدن اين دانش‏نامه صورت گرفت، كار خود را خالى از خطا و كاستى نمى‏دانيم و از همه فضلا و فرهيختگانى كه آن را ملاحظه مى‏كنند، مى‏خواهيم كه با ارسال پيشنهادها و نقدهاى خود، در جهت تكميل اين مجموعه، بر ما منّت نهند.

در صفحات آينده، براى آشنايى اجمالى با اين دانش‏نامه، گزارش كوتاهى از محتواى دانش‏نامه امام حسين عليه السلام و ويژگى‏ها و روش تهيّه و تدوين آن، و همچنين تحليل جامعى درباره كتاب‏شناسى تاريخ عاشورا و عزادارى سيّد الشهدا (با عنوان «درآمد»)، تقديم خوانندگان مى‏شود. پيش از آن، لازم مى‏دانم از همه فضلا و پژوهشگران و عزيزانى كه به گونه‏اى در تدوين اين اثر سهيم بوده‏اند،[۲۲] خصوصا گروه «سيره‏نگارى» پژوهشكده علوم و معارف حديث و بويژه آقايان سيّد محمود طباطبايى نژاد و سيّد روح اللّه سيّدطبايى كه معاونت اين پژوهش را به عهده داشته‏اند و استاد ارجمند، حجّة الإسلام والمسلمين جناب آقاى مهدى مهريزى، رئيس پژوهشكده علوم و معارف حديث كه علاوه بر تدوين برخى از تحليل‏ها، در ساماندهى نهايىِ بخشى از آنها همكارى داشته‏اند و افزون بر اين، ترجمه بخشى از اين دانش‏نامه نيز به قلم رساى ايشان است، صميمانه سپاس‏گزارى نمايم.

همچنين از فاضل گران‏قدر، حجّة الإسلام والمسلمين جناب آقاى عبد الهادى مسعودى كه ترجمه اكثر مجلّدات اين دانش‏نامه و نيز نگارش برخى تحليل‏ها به قلم شيواى ايشان است و فاضل ارجمند، جناب آقاى محمّد مرادى، مسؤول واحد ترجمه پژوهشكده علوم و معارف حديث كه علاوه بر نظارت بر مجموع كار، ترجمه بخشى از آن را نيز به عهده داشته‏اند تقدير و تشكر مى‏نمايم.

اللّهم ارزُقنا شَفاعَةَ الحسينِ عليه السلام يَومَ الورودِ و ثَبِّت لَنا قَدَمَ صِدقٍ عندَك مَعَ الحسينِ و أصحابِ الحسينِ الّذينَ بَذَلوا مُهَجَهُم دونَ الحسين عليه السلام.

محمّد محمّدى رى‏شهرى‏

۱۶ فروردين ۱۳۸۷

۲۷ ربيع اوّل ۱۴۲۹

 

[۱] ( ۱). گفتنى است كه جايزه دومين دوره انتخاب« كتاب سال ولايت» و برخى جوايز و نشان‏هاى علمى فرهنگى ديگر به اين دانش‏نامه تعلق گرفت. در اين باره، ر. ك: دانش‏نامه اميرالمؤمنين عليه السلام: ج ۱ ص ۷( پيش‏گفتار).

[۲] ( ۱) تاريخ دقيق بازگشت اهل بيت امام عليه السلام به مدينه، مشخّص نيست؛ امّا با اطمينان مى‏توان گفت كه هنوز يك سال از خارج شدن آنها نگذشته بود كه به مدينه باز گشتند.

[۳] ( ۱) الكافى: ج ۱ ص ۲۶۲ ح ۴.

[۴] ( ۱) حماسه حسينى: ج ۱ ص ۱۲۱.

[۵] ( ۲) وقد عجَبَت من صبرك ملائكةُ السموات( المزار الكبير: ص ۵۰۴، بحار الأنوار: ج ۱۰۱ ص ۲۴۰).

[۶] ( ۳). المجموعة الكاملة، عباس محمود العقّاد: ج ۲ ص ۲۲۸.

[۷] ( ۱). ر. ك: ج ۳ ص ۳۲۳( بخش هفتم/ تحليلى درباره اهداف قيام امام حسين عليه السلام).

[۸] ( ۲) سحر بابل و سجع البلابل: ص ۳۸۳، الدرّ النضيد: ص ۲۴۱.

[۹] ( ۱) ر. ك: دانش‏نامه امير المؤمنين عليه السلام، ج ۷ ص ۲۰۶ ۲۴۹( دلايل تنهايى امام على عليه السلام).

[۱۰] ( ۲) كامل الزيارات: ص ۳۲۷ ح ۵۵۶. نيز، ر. ك: ج ۱۲ ص ۳۷( بخش سيزدهم/ فصل دوازدهم/ زيارت امام عليه السلام در روز عاشورا، به روايت كامل الزيارات، از علقمه). گفتنى است كه اين زيارت‏نامه، به وسيله عَلقَمه، از امام باقر عليه السلام روايت شده است.

[۱۱] ( ۱) ر. ك: ج ۲ ص ۷۲ ح ۴۲۸.

[۱۲] ( ۱) بايد توجّه داشت كه آنچه در كلام شمارى از خطبا شهرت يافته كه« اهل بيت عليهم السلام، همه كشتى نجات‏اند؛ امّا كشتى حسين عليه السلام، وسيع‏تر و پُر سرعت‏تر است»، مأثور از اهل بيت عليهم السلام نيست. گفتنى است كه پس از جستجوى فراوان در ريشه‏يابى اين سخن، مشخّص شد كه اين مطلب، تحليلى از مرحوم شيخ جعفر شوشترى رحمه‏الله( م ۱۳۳۵ ق) در باره ظرفيت فرهنگى تاريخ عاشورا و شخصيت ابا عبداللّه الحسين عليه السلام در جهت هدايت و نجات انسان‏هاست. كلام ايشان در كتاب الخصائص الحسينية، چنين است:

« فرأيت في الحسين عليه السلام خصوصية فى الوسيلة إلى اللّه اتّصف بسببها بانّه بالخصوص، باب من أبواب الجنة و سفينة للنجاة و مصباح للهدى، فالنبى و الأئمة عليهم السلام كلّهم أبواب الجنان؛ لكنّ باب الحسين أوسع، و كلّهم سفن النجاة؛ لكنّ سفينة الحسين مجراها فى اللجج الغامرة أسرع و مرساها على السواحل المنجية أيسر، و كلّهم مصابيح الهدى؛ لكنّ الاستضاءة بنور الحسين أكثر و أوسع، و كلّهم كهوف حصينة؛ لكنّ منهاج كهف الحسين أسمح و أسهل.

در حسين عليه السلام براى وسيله تقرّب به خدا بودن، ويژگى‏اى ديدم كه او بدين جهت، و به طور ويژه، اين گونه توصيف شده است: درى از درهاى بهشت، كشتى نجات و چراغ هدايت، پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمّه عليهم السلام همگى درهاى بهشت‏اند؛ امّا درِ حسين عليه السلام در ميان امواج توفان‏هاى شديد، پُرشتاب‏تر، ولنگر گرفتنش در ساحل‏هاى نجات، آسان‏تر است. همگى، چراغ هدايت‏اند؛ امّا پرتو گرفتن از نور حسين عليه السلام، بيشتر و وسيع‏تر است. همگى، پناهگاه‏هاى مستحكم‏اند؛ امّا راه بردن به پناهگاه حسين عليه السلام، روان‏تر و آسان‏تر است»( الخصائص الحسينية: ص ۱۴).

[۱۳] ( ۲) ر. ك: ج ۱۰ ص ۱۳۶( بخش يازدهم/ سير تاريخى عزادارى امام حسين عليه السلام).

[۱۴] ( ۳) ر. ك: ج ۱۰ ص ۴۲۴( بخش سيزدهم: زيارت امام حسين عليه السلام/ درآمد).

[۱۵] ( ۱). ر. ك: حماسه حسينى: ج ۱ ص ۴۸.

[۱۶] ( ۲) ر. ك: محرق القلوب: ص ۱۵۲، روضة الشهدا: ص ۳۰۱ و در آن آمده:« نيزه‏اى چون مار ارقم در دست گرفته».

[۱۷] ( ۳) اسرار الشهادات: ج ۳ ص ۳۹.

[۱۸] ( ۱). ر. ك: اسرار الشهادات( چاپ قديم): ص ۳۴۵.

[۱۹] ( ۲). همان‏جا.

[۲۰] ( ۳) ر. ك: حماسه حسينى: ج ۱ ص ۲۹، لؤلؤ و مرجان: ص ۲۵۱، اسرار الشهادات: ج ۳ ص ۳۵ ۳۹.

[۲۱] ( ۴) ر. ك: ص ۹۱( منابع غيرقابل استناد).

[۲۲] ( ۱). گفتنى است نام انديشه‏ورانى كه در نگارش يا ساماندهى نهايى تحليل‏ها نقش مؤثّر داشته‏اند، در پانوشت تحليل مربوط، آمده است. انديشه‏وران ديگرى نيز در نگارش تحليل‏ها( گردآورى اطلاعات و متون، نگارش اوليه تحليل‏ها و نقد آنها) و همچنين در نگارش زندگى‏نامه اعلام، همكارى داشته‏اند كه عبارت اند از آقايان: سيّد محمّد كاظم طباطبايى، محمّد اسفنديارى، على رفيعى، علامرودشتى حسين رفيعى، جعفرطبسى، نجم الدين طبسى، محمّدامين پورامينى، رضا بابايى، محمّدرضا انصارى قمى، ناصرالدين انصارى قمى، احمد مبلّغى، على ملكى، محسن معينى، محمّد حسين صالح‏آبادى، عبّاس پسنديده، سيّد عليرضا طباطبايى، اميرحسين ملك‏پور، مجتبى فرجى، سيّد حسن فاطمى، محمّدكاظم رحمان‏ستايش، محمّدعلى اكبر نوذرى و رجب بخشى.